Osmanska arhitektura u Srbiji: Najrigorozniji kulturocid u ljudskoj historiji

Iz današnje perspektive, priče o Beogradu iz osmanskog perioda liče na fantastične priče pune pretjerivanja i „nemogućih“ podataka. Tragedija u svemu tome jeste što su te priče zaista i istinite. Beograd je rame uz rame sa Sarajevom i Skopljem bio prestolnica islamske kulture i umjetnosti na Balkanu.

Autor: Kenan Šurković, glav. i odg. urednik Islamicarts magazina

Historija osmanske arhitekture u Srbiji predstavlja izuzetno bogat kreativni period, nenadmašan za sve ono što je bilo ranije, ili što će se kasnije pojaviti u toj zemlji na polju umjetnosti. Međutim, ta je historija (kad je riječ o materijalnim ostacima) zbrisana neviđenim činom barbarizma. Poslije odlaska Osmanlija i protjerivanja Bošnjaka iz Srbije, prvi zadatak srpskih političkih i kulturnih elita bio je zatiranje svih ostataka osmanske arhitekture. To je bio jedan od najrigoroznije sprovedenih kulturocida u ljudskoj historiji što je imalo ogromne posljedice po fizionomiju gradova. Pa tako, na primjer, danas ne možemo govoriti o historijskoj jezgri Beograda jer ona ne postoji, tačnije srušena je (u toj devastaciji učestvovala je i Austrija početkom 18. st.). Od stotina objekata osmanske arhitekture, nekada prisutnih u Srbiji, danas možemo govoriti samo o ostacima ostataka. U tom smislu, nisu sačuvane niti mikrocjeline koje bi koliko toliko davale sliku o nekadašnjem Beogradu, Nišu, Valjevu, Užicu ili Smederevu. Prema tome, možemo govoriti o samo nekoliko „preživjelih“ građevina bez ikakvog historijskog konteksta. Na čitavom području današnje Srbije i Crne Gore, značajnije cjeline islamske arhitekture prisutne su samo u mjestima gdje Bošnjaci i Albanci čine većinu.

Beograd je bio prestolnica islamske kulture i umjetnosti
Ali vratimo se malo u historiju. Iz današnje perspektive, priče o Beogradu iz osmanskog perioda liče na fantastične priče pune pretjerivanja i „nemogućih“ podataka. Tragedija u svemu tome jeste što su te priče zaista i istinite. Beograd je rame uz rame sa Sarajevom i Skopljem bio prestolnica islamske kulture i umjetnosti na Balkanu. Razvoju ovog grada pogodovala je i dobra politička klima. Srbija je bila poznata kao stabilna teritorija u svakom pogledu, s obzirom da je bila u zaljeđu Bosne koja je praktično bila krajište osmanskog carstva i neprestalno na udaru evropskih ratnih koalicija. To je ujedno bio i najprosperitetniji period u historiji srpskog naroda. Gradovi su od skromnih srednjovijekovnih trgovišta iz perioda Ugarskog jarma prerastali u razvijene ekonomske centre u kojima su svoje mjesto nalazili ljudi svih konfesija. Najpoznatiji opis Beograda iz osmanskog perioda jeste onaj Evlije Čelebije iz druge polovine 17. stoljeća. Podaci koje on navodi su impresivni i govore o veličini i slavi osmanskog Beograda. Na osnovu tog svjedočenja Beograd je imao 270 džamija i na desetine medresa, tekija, hanova, rezidencija itd. Mada neki historičari sumljaju u ove brojke, one su na osnovu različitih istraživanja najvećim dijelom i potvrđene. Iako se čini da je pogotovo preuveličan broj džamija, moramo razumijeti šta je pod pojmom džamije Evlija Čelebija podrazumijevao. Najrealnije je procjeniti da je Beograd imao između 160 i 180 džamija, od toga oko 20 kupolnih. Ova brojka od 270 džamija vjerovatno obuhvata i mesdžide pa je na taj način ona sasvim prihvatljiva, ako uzmemo u obzir činjenicu da je na svom vrhuncu Beograd u osmanskom periodu imao oko 100.000 stanovnika (16. i 17. st.).

Danas, nažalost imamo samo jednu preostalu džamiju. Bajrakli džamija izgrađena je 1575. godine a prvobitno je nosila naziv Čohadži Hadži Alijina džamija po svom osnivaču. Vremenom je mijenjala imena a danas je poznata kao Bajrakli džamija. Riječ je o jednoprostornoj kupolnoj džamiji netipičnoj za klasičnu osmansku arhitekturu zbog izuzetno naglašenog tambura (zid u gornjoj zoni građevine na koji se oslanja kupola). Na osnovu sačuvanih fotografija i crteža starog Beograda, izgleda da su mnoge kupolne džamije slijedile obrazac Bajrakli džamije, što Beograd jednim dijelom odvaja od uobičajnih arhitektonskih tendencija prisutnih u drugim gradovima Balkana.

izvor: Diwan, matrovsko izdanje 2014.

Džamija na riječnom otoku – jedina u Evropi

Piše:

Hadis Kurtović

Posljednjih godina, ovu džamiju posjećuju turisti iz cijelog svijetaUstupljeno Al Jazeeri

Facebook

Twitter

Email

Džamija na riječnom otoku, opasana rijekom Unom, na krajnjem sjeverozapadnom dijelu Bosne i Hercegovine, u Bosanskoj Otoci, jedina je džamija u Evropi koja se nalazi na takvom specifičnom mjestu. Otok, u narodu poznat kao zeleno ostrvo islama, danas svjedoči o prošlim vremenima urbicida i genocida. Ova džamija sa sobom nosi zanimljivu priču staru više od 450 godina.

Nakon što su Osmanlije osvojile Bosansku Otoku, prva džamija na adi u Bosanskoj Otoci, napravljena je od drveta, a sagrađena 1565. godine. Ova džamija je svojevremeno rušena četiri puta od strane osvajača ali isto toliko puta obnavljana. Posljednji put je srušena tokom rata u BiH ‘90-ih godina, a obnovljena 2001. godine. Nepatovrena priroda i čista Una čini da ovaj ambijent odiše posebnim ugođajem. Do džamije se jedino može doći mostom, koji je spojen sa otokom na kojem je džamija i visoka munara od 47 metara.

„Gradska džamija u Bosanskoj Otoci je poseban brend grada. Ponos je ona svih otočana i pripada svima. Jedina je ovo džamija u Evropi na riječnom ostrvu. Okružena Unom, ova džamija i danas svjedoči o prošlim vremenima urbicidima i genocidima. A, bilo ih je kroz historiju mnogo“, kaže, Mujo Ćehić, imam gradske džamije u Bosanskoj Otoci.

Džamiju su gradili svi građani Bosanke Otoke ali i narod države Kuvajt, tako da je to bila prva obnovljena džamija nakon rat u Bosanskoj Otoci.

„Pomogao nam je narod Kuvajta ali nema tog otočanina koji nije bar djelić sebe ugradio u novu džamiju. Ljepša nego ikad, danas je ponos cijelog grada ali i predmet divljenja svih koji prođu ili svrate u Bosansku Otoku. Imam sam ove džamije već dvadeset i sedmu godinu“, ističe Ćehić.

Drugačija od ostalih

Džamija nije klasično zidana već je cijela izlivena betonom i željeznom armaturom. To je bio zahtjev projektanta ing. Mesuda Bužimkića, koji je pomno pratio obnovu džamije.

„Ogromna količina armature i betona je upotrebljena iz razloga što je tlo podložno slijeganju i što je sloj muljnice oko 7 metara, a tek onda tvrdo tlo.

Stara džamija je pucala nakon svake adaptacije zbog loših temelja. Statičari su je 1997. godine nosili na analizu i zaključak je bio da se na ovakvom tlu može samo graditi betonom. Dakle, i nova džamija tone odnosno tlo se pod njom sliježe ali je to minimalno i ravnomjerno. Kod stare džamije do pucanja je dolazilo zbog neravnomjernog slijeganja tla“, kaže Ćehić.

„Danas ovoj džamiji pripada oko 850 domaćinstava, oko 800 ljudi može obaviti namaz istovremeno, urađena je u klasičnom bosanskom stilu sa dva mahfila, ima savremen mekteb, biblioteku, veoma aktivno udruženje žena „Nur“ koje djeluje pri džematu“, navodi Ćehić.

„Ima simbolike u ovoj džamiji. Strop nove džamije je ukrašen sa 153 sijalice, a toliko ima i stepenica u minaretu, što je izraz poštovanja i dužnog pieteta za 153 šehida koje je Bosanska Otoka dala u proteklom ratu“, priča nam Ćehić.

Često imama Muju Ćehiću slučajni i namjerni posjetioci džamije, pitaju, da li je džamija ikad bila poplavljena, na šta Ćehić kaže:

„ Kako znam, a i stariji mještani, nikad nije bila poplavljena, osim 1957. godine kada došla voda do džamijskog praga i nakon toga vratila se nazad u svoje korito“.

Zanimljiva turistička destinacija

U zadnjem periodu, nakon posjeta nelikoliko medija, ovu džamiju i ovaj mali gradić posjećuje veliki broj turista. Nekad je to organizovano u velikom broju a nekad indvidualno dođe po koji turist, napravi fotografije i nastavi svoje putovanje kroz male idilične krajiške gradiće.

U posljednjih nekoliko godina džamiju su posjetili turisti iz Turske, Saudijske Arabije, Kuvajta, Bahreina, Omana, Holandije, Njemačke, Austrije, Švicarske, Slovenije, Srbije, Makedonije i mnogih drugih država.

„Meni je u prošlom ljetu ostala zanimljiva posjeta jedne turističke grupe iz Bahreina. Zamolili su me da ih izvedem na minaret a onda su vidjeli kako narod radi u baštama i pitali, da tražim dozvolu od zemljoradnika da vide kako se to sije u Bosni.

Naravno, omogućio sam im to, a onda su tražili da oni i njihove supruge siju krompir, te su im moje džematlije omogućili da učestvuju u tome, otišli su prezadovoljni i oduševljeni novim iskustvom“, prisjeća se Ćehić.

„Turizam je definitivno najveća šansa za razvoj općine Bosanska Krupa kojoj i mi pripadamo. Gradska džamija u Bosanskoj Otoci je na neki način brend po kojem je poznat ovaj grad. Samo bi to trebali prepoznati nadležni iz turističke zajednice, lokalne, regionalne ali i na nivou države. Naravno, i naša Islamska zajednica mora poduzeti adekvatne korake na tom planu“, zaključuje Mujo Ćehić.

Izvor: Al Jazeera

Kulturni i historijski značaj Ustikoline

Ustikolina je gradić smješten na glavnoj komunikaciji Foča-Goražde, na lijevoj obali rijeke Drine

Mjesto baštini mnoštvo kulturnih i historijskih znamenitostima o kojima će u narednim redovima biti riječi. Po nekim predanjima mjesto se vezuje za stare Ilire koji su egzistirali na ovim prostorima, na što nas upućuju stare nekropole iz toga, ali i Rimskog perioda .

U historijskim dokumentima Ustikolina se pominje kao važan subjekt Starog Rima, gdje se navodi da je Ustikolina bila poznata po kovnici novca, katedrali, mljekovodu, vodovodu i mostovima, što upućuje na zaključak da je tad Ustikolina imala kulturni, administrativni i politički značaj za cijeli region.

Ostaci iz tog perioda postoje na više mjesta u dolini, a nije rijedak slučaj da mještani doline obrađujući svoja zemljišta nailaze na novac i druge materijalne dokaze iz tursko-osmanskog, ali i iz tog perioda. U donjim Pauncima, naselju kod Ustikoline nalaze se i ostaci male ilirske nekropole koja nas vodi i u period starih Ilira. U periodu prije dolaska Osmanlija u Ustikolini je potpisan veoma ,za to vrijeme, važan trgovinski i carinski ugovor između vodeće plemićke porodice Pavlović i dubrovačke republike. Bitno je spomenuti da je i ugledni bosanski vladar Kulin ban baš sa tom istom dubrovačkom republikom potpisao jedan značajan ugovor za tadašnju bosansku državu. U tom periodu srednjovjekovne bosanske države u Ustikolini je postojala velika pijaca na kojoj se trgovalo raznim robama sa trgovcima koji su dolazili iz drugih krajeva i sistemom trampe (roba za robu) nudila poljoprivredne, suhomesnate, ali i mliječne proizvode, te kožu i tkaninu.

Prije dolaska Osmanlija u brdima oko Ustikoline, ali i u cijelom kraju sadili su se vinogradi, a mjesto je bilo poznato po još nizom različitih zanata, koja su svoj procvat doživjela dolaskom Osmanlija. Na ovom području u vrijeme srednjovjekovne Bosne živjeli su patareni(bogumili), za koje se vezuje i naziv Bošnjaci, odnosno dobri Bošnjani. Kad su Osmanlije 1463. godine došli u selo Jošanicu i prešli u Bosnu, naišli su na oružani otpor dijela Bošnjaka, odnosno bosanske vojske. Ovi sukobi su proizveli nekoliko grobalja na različitim lokacijama, u Jošanici, na Presjeci i drugo, koje i danas možemo vidjeti ako se krećemo pomenutim lokacijama. Kad je sultan Mehmed Fatih došao na područje Ustikoline, u samom naselju su živjela tri brata, ugledne porodice Kujundžić. Dvojica su prihvatila Islam, a treći brat je ostao bogumil. Međutim, sve trojici je sultan poklonio spahiluke i fermane na upravljanje imajući puno povjerenje u njih. Kasnije su ovi Kujundžići dobili naziv Spahići, osim trećeg brata koji je ostao na staroj vjeri. On se nastanio u Ligatima(selu nedaleko od Ustikoline). Kasnije su neki od potomaka pomenute porodice iz Ligata preselili u Foču, gdje su primili pravoslavlje i postali jedni od najpoznatijih zanatlija svoga vremena. Vješti i ugledni.

Prva džamija u Bosni

Po zvaničnom podatku prva džamija na tlu BIH napravljena je u Ustikolini 14448/49 godine. Izgradnju džamije je finansirao Turhan Emin-beg, veoma obrazovana osoba, koja je ostala upamćena po mnogim pozitivnim dobrima koje je učinio za domicijalno bosansko stanovništvo Ustikoline. Da je bio obrazovan i ugledan čovjek govori i podatak da je u jednom vremenu bio imenovan za smanlijskog konzula u Dobrovačkoj republici, a po obavljenom službovanju ponovo se vratio u Ustikolinu. Ostalo je nepoznato gdje je ukopan. 70-tih godina prošlog vijeka grupa arheologa iz Sarajeva tragala je za njegovim mezarom na Presjeci (mjestu iznad Ustikoline). Slijedeći zapisnik o tom istraživanju kaže se da je tom prilikom pronađen samo dio nišana na kome piše ”Turhan”, a drugi dio nije pronađen, te je i dalje ostala tajna mjesta njegovog ukopa. Prolazeći ovim krajevima čuveni putopisac Evlija Čelebija, u drugoj polovici 17 vijeka, pohodio je Ustikolinu i Foču i tom prilikom za Ustikolinu rekao da je tu zatekao 176 kuća, Turhan Emin-begovu džamiju i turbe, te mnoštvo dućana, kujundžiluka i konaka. Ustikolina je imala status kasabe, a u prvom vijeku Turske vladavine imala je veći kulturni i politički značaj od Foče.Evlija navodi da je u Foči zatekao 18 džamija, sahat-kulu, oko 500 dućana i jednu crkvu. I na kraju Evlija konstatuje da se stanovnici, bez obzira da li bili muslimani ili pravoslavci, masovno bave vinogradarstvom. Džamija u Ustikolini je prvobitno zidana od kamena u pravoj četvorini, a sa svake strane zida imala je po četiri prozora, koji su bili izrađeni u arapskom stilu. Munara, podignuta na desnoj strani džamije, sazidana je od tesanog kamena, a na vrhu ispod šerefe oko munare istesane su u kamenu fine šare u obliku čaše(stalaktita). Visina munare bila je skoro identična visine Aladža džamije u Foči. Kako sama džamija, tako i munara bila je pokrivena olovom, a sofa pred džamijom crijepom. Krov džamije i munare mjenjao se vremenom, dočim su temeljni zidovi ostajali isti. U džamiji nije bilo nikakvih šara, osim jedne na zidovima mimbere.

U posljednjem ratu došlo je do rušenja Turhan Emin-begove džamije, koja je velikim entuzijazmom i voljom ovdašnjih vjernika ponovo sagrađena. Trenutno je poznata po visini svoge minareta koji iznosi oko 60 m. U blizini džamije nalazi se mekteb, imamska kuća, abdestahana, gusulhana, te ured medžlisa IZ-e. Oko džamije nalazi se staro groblje, a desno od iste nalazi se turbe u kojem je ukopan Kadri alaj-beg Čengić, koji je bio praotac današnje obitelji Čengića sa Odžaka, koje je udaljeno par kilometara od Ustikoline. Ustikoljani su od ranije bili poznati kao vrlo vrijedni i marljivi ljudi.

Jedan period uz Fočake bili su poznati i po uzgoju vinove loze, a kasnije po sadnji i obradi duhana, ali i po mnogim bitnim zanatima.

Piše: Admir Iković

Izvor: Prepordo.com